Van groene ambitie naar blijvende verandering

Vijf jaar Groene Gezonde Stad

Een groene, gezonde leefomgeving is geen luxe, maar een noodzaak. Dat vraagt om samenwerking, lef en een andere manier van kijken naar de stad. Tijdens ‘Vijf jaar Groene Gezonde Stad’ kwamen wetenschappelijke inzichten en praktijkervaringen samen. De boodschap: er is al veel bereikt, maar de komende jaren moeten we vergroening nog steviger verankeren in beleid, ontwerp en beheer.

Vijf jaar geleden begon Groene Cirkel Groene Gezonde Stad met een droom: radicale vergroening van de stedelijke omgeving. Inmiddels is het netwerk flink gegroeid. Achttien gemeenten werken samen met kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en andere partners aan steden en dorpen waarin mens en natuur zich thuis voelen. Dat doen zij door het delen van kennis en inspirerende praktijkvoorbeelden en het oppakken van gezamenlijke vraagstukken. En het werk is nog lang niet af. Tijdens het verjaardagsfeest op 5 november in het Haagse Museon was de energie voelbaar: de komende vijf jaar moet de samenwerking nog meer concrete resultaten opleveren.

Pioniers nodig

Arno Bonte, gedeputeerde Natuur, geeft aan nog graag vijf jaar met de Groene Cirkel Groene Gezonde Stad door te willen gaan. “Iedereen die in de afgelopen vijf jaar een bijdrage heeft geleverd mag daar trots op zijn. Overal in Zuid-Holland zijn prachtige groene plekken ontstaan, van vergroende parkeerterreinen en groene schoolpleinen tot multifunctionele parken. De volgende stap is dat natuurinclusief werken niet langer als iets extra’s wordt gezien, maar het nieuwe normaal wordt. Door samen te werken en kennis te delen kunnen we die positieve beweging verder versnellen, zodat steeds meer inwoners kunnen genieten van een groene en gezonde omgeving.”
Nieuwe initiatieven brengen de ambities dichter bij uitvoering. In de Natuurbuurt bij The Green Village worden natuurinclusieve oplossingen getest in een realistische woonomgeving; metWageningen University & Research start deze week de werkplaats Groene Gezonde Stad in Leidschendam-Voorburg, waarin we gemeenten helpen hun grote groene ambities waar te maken en om te zetten in slagkracht; de Toolkit Natuurinclusief van Groene Gezonde Stad blijft steeds uitgebreid worden.

Keynote: Groen als investering in gezondheid

De bewijsvoering dat groen goed is voor de gezondheid, wordt steeds duidelijker. Jolanda Maas, onderzoeker aan de VU op het gebied van groen en gezondheid, schetste in haar keynote hoe de wetenschappelijke kennis hierover de afgelopen twintig jaar is gegroeid. Was er in 2005 nog relatief weinig onderzoek beschikbaar, inmiddels zijn er duizenden studies verschenen. In een groene woonomgeving hebben mensen minder vaak te maken met onder meer depressie, angst en diabetes en is de sterfte lager. Groen helpt ontspannen, ondersteunt de cognitieve capaciteit en stimuleert bewegen, ontmoeten, gezond eten en slapen. Tegelijk vermindert groen hittestress, dempt het geluid en kan het de luchtkwaliteit verbeteren en komt er steeds meer kennis over dat groen via de micro- en macrobiota die groen uitscheidt het immuunsysteem kan versterken.
De volgende stap is om de gezondheidswereld nadrukkelijker bij vergroening te betrekken. Dat vraagt om een andere taal, stelt Jolanda Maas. Spreek met gezondheidsprofessionals niet alleen over vergroening, maar sluit aan bij begrippen als universele, selectieve en geïndiceerde preventie. Het is al fantastisch dat vergroening bij steeds meer gemeenten op de agenda staat. Het is nu tijd voor het stapje verder. Zet ook in op stimulering van gebruik door aan te sluiten bij de wensen van beoogd gebruikers, zorg voor programmering in het groen om mensen kennis te laten maken met het groen en gebruik te stimuleren en stimuleer gerichte toeleiding naar natuur voor mensen die het het hardst nodig hebben. Ze wijst er ook op dat voorzichtigheid nodig is: veel onderzoeken zijn kleinschalig. Er is nog meer kennis nodig over wat werkt, voor wie en onder welke omstandigheden.
Het model dat Jolanda Maas in haar keynote heeft gepresenteerd is onderdeel van een wetenschappelijk artikel dat momenteel in productie (in press) is. Graag vooraf contact met Jolanda opnemen als je het model wilt overnemen of hergebruiken.

Keynote: Radicaal vergroenen met 3-30-300 als leidraad

Hoe maak je vergroening concreet en meetbaar? Dat was de kernvraag van de keynote van Cecil Konijnendijk, directeur van Nature Based Solutions Institute en bedenker van de 3-30-300-regel: zicht op minstens 3 bomen vanuit huis of werk, minimaal 30 procent boomkroonbedekking per buurt en voor iedereen een groene plek van enige omvang binnen 300 meter. Maar kijk als gemeente niet alleen naar aantallen, maar ook naar de omstandigheden waarin bomen kunnen uitgroeien. Voldoende groeiruimte en langdurig beheer zijn cruciaal weet Cecil Konijnendijk. Ook dit verbindt groen aan gezondheid en helpt bij keuzes voor de inrichting van de stad. Dat geldt niet alleen voor boomkroonbedekking, maar ook voor groene schoolpleinen, buurtmoestuinen en (kleine) parken. Het uitgangspunt is green equity: iedereen heeft recht op groen en toegang daartoe. Verbindt groene plekken, zodat mensen en dieren zich door de stad kunnen bewegen.
De Zweedse stad Malmö laat zien wat een gezamenlijke stedelijke aanpak oplevert. De van oorsprong sterk geïndustrialiseerde stad heeft vergroening bovenaan de gemeentelijke agenda gezet. De 3-30-300-regel is opgenomen in het masterplan, waardoor alle gemeentelijke afdelingen ermee aan de slag moeten. Met een puntensysteem wordt de voortgang gevolgd. Zo is vergroening onderdeel van het stedelijk beleid, en niet afhankelijk van één afdeling of bestuurder.

De komende vijf jaar: samen verder groeien?

In vijf jaar Groene Cirkel Groene Gezonde Stad is veel bereikt. Er is kennis opgebouwd, er zijn nieuwe initiatieven ontstaan en steeds meer gemeenten en organisaties werken samen aan een groenere leefomgeving. Maar de gezamenlijke droom vraagt om een lange adem, zo sloot gedeputeerde en ambassadeur van het eerste uur Anne Koning het plenaire deel van de ochtend af. Ze riep iedereen op de samenwerking voort te zetten. Juist nu gemeenten aan nieuwe collegeperiodes beginnen, is dit het geschikte moment om vergroening in plannen en programma’s te verankeren. Want systeemverandering is nodig, daarin zijn juist ook die lokale stappen belangrijk: zij kunnen uitgroeien tot nieuwe groene parels. Dat leidt tot de belangrijke slotvraag: waar ga jij morgen mee aan de slag?

De lustrumviering was niet alleen feestelijk, maar ook leerzaam – het was een ochtend vol workshops en presentaties. Ook was er een markt waar verschillende organisaties een poster presenteerden over groene parels. We lichten twee workshops uit.

Workshop: Van ambitie naar uitvoering - organiseer groen structureel

In het Verwonderlab deelden Joyce Zwartkruis en Robbert Snep van Wageningen University & Research inzichten uit hun samenwerking met twaalf gemeenten tussen 2020 en 2025. De centrale vraag: hoe vertaal je wetenschappelijke kennis over de waarde van groen naar concrete maatregelen?
Ambities aan het begin van een traject leiden niet vanzelf tot resultaten, stellen ze. Daarvoor moet een organisatie anders werken. Groen moet geen kostenpost of een leuke toevoeging aan een bouwproject zijn, maar vanaf het begin als investering worden meegenomen in strategie, financiering en ontwerp. Dat vraagt om interne samenwerking. Lastig, want mobiliteit, economie, ruimtelijke ontwikkeling en groenbeheer hebben niet altijd dezelfde belangen. Denk aan de spanning tussen parkeernormen en ruimte voor bomen, of tussen economische belangen van ondernemers en vergroening van winkelstraten. Zonder duidelijke strategie en gezamenlijke afwegingen dreigt groen bij zulke keuzes het onderspit te delven.
Borg ook de continuïteit, zodat kennis en ambities niet verdwijnen bij personele of bestuurlijke wisselingen. Organiseer de hele keten, van strategie tot beheer, met heldere verantwoordelijkheden en financiering. En vooral: bouw aan een organisatiecultuur waarin natuur vanzelfsprekend onderdeel is van de leefomgeving.

Workshop: Europese natuurherstelverordening maakt vergroening urgenter

De noodzaak om stedelijk groen te beschermen en uit te breiden, krijgt ook een wettelijke basis. Corine de Zeeuw (senior beleidsmedewerker van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) lichtte samen met Isolde Somsen (senior regionaal ontwerper bij de provincie Zuid-Holland) de Europese Natuurherstelverordening toe. Artikel 8 richt zich op stedelijke ecosystemen. Tot en met 2030 mag er op nationaal niveau geen nettoverlies zijn van stedelijk groen en boomkroonbedekking ten opzichte van 2024. Vanaf 2031 moet er een toenemende trend volgen, totdat het gewenste niveau is bereikt. Niet alleen bomen en parken, maar ook groene daken kunnen bijdragen.
In Nederland vallen 301 van de 342 gemeenten onder de afbakening van stedelijke ecosystemen. Het Rijk heeft een aanvullend voorstel op de minimale begrenzing van de EU gedaan. Gemeenten en provincies mogen hier tot 28 februari op reageren. Wat is een slimme begrenzing? Welke gebieden tellen mee? Hoe wordt omgegaan met recreatiegebieden, stranden en twijfelgevallen? En hoe zorg je ervoor dat de gegevens op een uniforme manier worden gemonitord en aan Europa gerapporteerd?
Gemeenten moeten rekening houden met de gevolgen voor ruimtelijke ordening en bouwprojecten. De uitgangssituatie verschilt sterk, ook binnen Zuid-Holland. De oproep: wacht niet tot alle regels en meetmethoden vaststaan. Begin nu met vergroenen zodat je kunt blijven aansluiten op de toekomstige verplichtingen.

Gepubliceerd: